پدیده ال نینو چیست و چه تأثیری بر ایران دارد؟ وضعیت پاییز و زمستان ۱۴۰۵

۲۱ شهریور ۱۴۰۵ 620 بازدید

فهرست محتوا

پاسخ کوتاه: پدیده ال نینو فاز گرم چرخه اقلیمی ENSO در اقیانوس آرام است و می‌تواند الگوهای دما، بارش و گردش جو را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد. ال نینو «به ایران نمی‌رسد» به معنای جابه‌جایی یک توده هوا؛ بلکه اثر آن از راه تغییر الگوهای دورپیوندی و گردش جو به ایران منتقل می‌شود. بر اساس تازه‌ترین گزارش‌های رسمی در شهریور ۱۴۰۵، ال نینو در سال ۲۰۲۶ به‌طور قطعی شکل گرفته و در حال تقویت است. سازمان جهانی هواشناسی و NOAA احتمال بسیار بالایی برای تداوم و تقویت آن در پاییز و زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ اعلام کرده‌اند. با این حال، ال نینو به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که تمام ایران پاییز یا زمستان پربارشی داشته باشد.

در این مقاله توضیح می‌دهیم ال نینو چیست، چگونه شکل می‌گیرد، چه تفاوتی با لانینا دارد، وضعیت ال نینو ۱۴۰۵ چگونه است و مهم‌تر از همه، تأثیر ال نینو بر ایران و احتمال افزایش بارندگی یا سیلاب در پاییز و زمستان ۱۴۰۵ چه معنایی دارد.

به‌روزرسانی شهریور ۱۴۰۵: NOAA در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد ال نینو در حال تقویت است و بیش از ۹۰٪ احتمال دارد در پاییز و زمستان نیمکره شمالی به رویدادی بسیار قوی تبدیل شود. WMO نیز احتمال تداوم ال نینو تا فوریه ۲۰۲۷ را نزدیک به ۱۰۰٪ برآورد کرده است. این اعداد درباره وضعیت جهانی ENSO هستند و نباید مستقیماً به معنی «بارش قطعی و سراسری در ایران» تفسیر شوند.

پدیده ال نینو چیست؟

ال نینو یا El Niño فاز گرم سامانه‌ای بزرگ‌تر به نام ENSO یا «نوسان جنوبی ال نینو» است. ENSO یکی از مهم‌ترین الگوهای طبیعی اقلیم زمین است و از تعامل میان اقیانوس و جو در بخش استوایی اقیانوس آرام شکل می‌گیرد.

در شرایط عادی، بادهای تجاری آب گرم سطحی را به سمت غرب اقیانوس آرام، نزدیک اندونزی و استرالیا، می‌رانند. در شرق اقیانوس آرام و نزدیک سواحل آمریکای جنوبی، آب سردتر از اعماق به سطح می‌آید. در دوره ال نینو این الگوی عادی ضعیف یا مختل می‌شود و بخش بزرگی از آب‌های سطحی مرکز و شرق اقیانوس آرام گرم‌تر از نرمال می‌شوند.

این تغییر تنها در خود اقیانوس باقی نمی‌ماند. گرم شدن سطح دریا، فشار هوا، محل تشکیل ابرها، جریان‌های جتی و الگوهای بارش را تغییر می‌دهد و به همین دلیل اثرات ال نینو می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر از اقیانوس آرام احساس شود.

ال نینو چگونه شکل می‌گیرد؟

برای درک شکل‌گیری پدیده ال نینو باید سه جزء را کنار هم دید: دمای سطح اقیانوس، بادهای تجاری و فشار جو.

بادهای تجاری ضعیف می‌شوند: بادهایی که معمولاً از شرق به غرب اقیانوس آرام می‌وزند، کاهش می‌یابند یا در بعضی مقاطع تغییر جهت می‌دهند.
آب گرم به سمت شرق حرکت می‌کند: حجم بیشتری از آب گرم سطحی در مرکز و شرق اقیانوس آرام باقی می‌ماند.
بالاآمدن آب سرد کاهش پیدا می‌کند: خیزش آب سرد و غنی از مواد مغذی در سواحل آمریکای جنوبی ضعیف می‌شود.
جو واکنش نشان می‌دهد: محل بارش‌های حاره‌ای و گردش واکر تغییر می‌کند و این تغییر از طریق امواج جوی و رودبادها به عرض‌های میانی منتقل می‌شود.

برای اعلام رسمی ال نینو، مراکز اقلیمی تنها به یک هفته گرم شدن آب نگاه نمی‌کنند. شاخص‌های چندماهه دمای سطح دریا، به‌ویژه ناحیه Niño 3.4، همراه با پاسخ جو بررسی می‌شود تا مشخص شود چرخه ENSO واقعاً وارد فاز گرم شده است.

تفاوت ال نینو و لانینا چیست؟

لانینا تقریباً فاز سرد ENSO است. در لانینا، بادهای تجاری معمولاً قوی‌تر می‌شوند، آب گرم بیشتری به غرب اقیانوس آرام رانده می‌شود و شرق و مرکز اقیانوس آرام استوایی سردتر از نرمال می‌شود.

ویژگی	ال نینو	لانینا
دمای مرکز/شرق اقیانوس آرام	گرم‌تر از نرمال	سردتر از نرمال
بادهای تجاری	معمولاً ضعیف‌تر	معمولاً قوی‌تر
اثر جهانی	تغییر در بارش، دما و جت‌استریم	الگوهای متفاوت و در بسیاری مناطق معکوس ال نینو
اثر بر ایران	غیرمستقیم و وابسته به عوامل دیگر	غیرمستقیم و وابسته به عوامل دیگر

بنابراین نمی‌توان گفت «ال نینو همیشه ایران را پربارش می‌کند» یا «لانینا همیشه ایران را خشک می‌کند». ایران در حاشیه مستقیم اثر ENSO قرار ندارد و ارتباط آن با بارش کشور به وضعیت مدیترانه، دریای سرخ، اقیانوس هند، دوقطبی اقیانوس هند (IOD)، الگوهای فشار و مسیر سامانه‌های غربی هم وابسته است.

وضعیت فعلی ال نینو در سال ۲۰۲۶ / ۱۴۰۵

در شهریور ۱۴۰۵ دیگر درباره «احتمال شکل‌گیری» صحبت نمی‌کنیم؛ ال نینو در سال ۲۰۲۶ شکل گرفته و در حال تقویت است.

مرکز پیش‌بینی اقلیم NOAA در گزارش ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ وضعیت هشدار ENSO را «El Niño Advisory» اعلام کرد. طبق این گزارش، شاخص Niño 3.4 در اوت به حدود ۱.۸ درجه سانتی‌گراد بالاتر از نرمال رسید و احتمال یک رویداد «بسیار قوی» در پاییز و زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ بیش از ۹۰٪ برآورد شده است.

همچنین سازمان جهانی هواشناسی (WMO) در به‌روزرسانی ۳ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد ال نینو به‌طور محکم تثبیت شده و احتمال تداوم آن در بازه سپتامبر تا نوامبر و همچنین دسامبر تا فوریه نزدیک به ۱۰۰٪ است.

مدل‌های پژوهشی IRI نیز در پیش‌بینی اوت ۲۰۲۶ توافق زیادی بر تداوم ال نینو تا اوایل ۲۰۲۷ نشان داده‌اند. در نتیجه، برای پیش‌بینی پاییز ۱۴۰۵ و بخش مهمی از پیش‌بینی زمستان ۱۴۰۵ باید ال نینو را یکی از عوامل اصلی پس‌زمینه اقلیمی در نظر گرفت.

آیا ال نینو به ایران می‌رسد؟

عبارت «ال نینو چه زمانی به ایران می‌رسد» از نظر علمی کمی گمراه‌کننده است. ال نینو یک سامانه بارشی یا توده هوای در حال حرکت نیست که از اقیانوس آرام وارد ایران شود.

پدیده ال نینو در ایران شکل نمی‌گیرد. آنچه به ایران می‌رسد، اثر غیرمستقیم تغییرات بزرگ‌مقیاس جو است. ال نینو می‌تواند الگوهای موجی جو، رودبادها و مسیر سامانه‌های بارشی را تغییر دهد و در کنار سایر نوسانات اقلیمی، احتمال بعضی الگوهای بارشی یا دمایی را کم یا زیاد کند.

پس پاسخ دقیق این است: ال نینو در اقیانوس آرام رخ می‌دهد، اما اثرات دورپیوندی آن می‌تواند در پاییز و زمستان بر آب و هوای ایران اثر بگذارد.

تأثیر ال نینو بر ایران چیست؟

تأثیر ال نینو بر ایران معمولاً مستقیم و یکسان نیست. مطالعات اقلیمی و تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد بعضی فازهای ال نینو با افزایش احتمال بارش در بخش‌هایی از جنوب‌غرب، غرب و گاهی جنوب ایران همراه شده‌اند، اما این رابطه قطعی نیست.

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، در مرداد ۱۴۰۵ درباره تقویت ال نینو و احتمال بارش‌های فراتر از نرمال در نیمه دوم پاییز صحبت کرده است. در همان گزارش‌ها بر این نکته تأکید شده که شدت کم‌سابقه پدیده می‌تواند الگوهای غیرمعمول ایجاد کند و پیش‌بینی‌های فصلی باید مرتب به‌روزرسانی شوند.

به زبان ساده، اثر احتمالی ال نینو بر ایران می‌تواند شامل این موارد باشد:

افزایش احتمال فعالیت سامانه‌های بارشی در برخی دوره‌های پاییز؛
تقویت احتمال بارش‌های سنگین در بعضی مناطق غرب و جنوب‌غرب؛
تغییر در توزیع زمانی بارندگی؛ یعنی بارش کمتر در یک بازه و بارش بسیار سنگین در بازه‌ای کوتاه؛
تغییر دمای فصلی، بدون اینکه لزوماً همه مناطق کشور رفتار یکسانی داشته باشند.

اگر به موضوعات اقلیمی و آثار خشکسالی بر طبیعت ایران علاقه دارید، مطلب رازگشا درباره درخت انار شیطان و سازگاری آن با اقلیم خشک جنوب ایران نیز نمونه جالبی از ارتباط اقلیم و زیست‌بوم کشور است.

آیا پاییز و زمستان ۱۴۰۵ ایران پربارش می‌شود؟

در حال حاضر، پاسخ محتاطانه این است: احتمال بارش نرمال تا فراتر از نرمال در بخش‌هایی از ایران، به‌ویژه در پاییز ۱۴۰۵، افزایش یافته است؛ اما پاییز پربارش برای کل کشور قطعی نیست.

گزارش‌های منتشرشده از مسئولان سازمان هواشناسی در تابستان ۱۴۰۵، به‌ویژه برای نیمه دوم پاییز، سیگنال‌هایی از بارش بهتر از میانگین بلندمدت نشان داده‌اند. با این حال، خود کارشناسان نیز تأکید می‌کنند که ال نینو فقط یکی از عوامل مؤثر بر بارندگی ایران است.

در مقیاس جهانی نیز WMO هشدار می‌دهد که شدت یک رویداد ال نینو مستقیماً به معنای شدت اثر آن در هر منطقه نیست. برای ایران، وضعیت دوقطبی اقیانوس هند، دمای آب‌های پیرامونی، آرایش پرفشار جنب‌حاره‌ای، مسیر سامانه‌های مدیترانه‌ای و شرایط منطقه‌ای می‌توانند اثر ال نینو را تقویت یا تضعیف کنند.

پیش‌بینی پاییز ۱۴۰۵

برای پاییز ۱۴۰۵، شواهد فعلی نسبت به سال‌های خشک اخیر امیدوارکننده‌تر است. بعضی پیش‌بینی‌های فصلی و اظهارات رسمی از احتمال بارش نرمال تا بیش از نرمال، مخصوصاً در نیمه دوم پاییز، حمایت می‌کنند.

با این حال، عبارت «پاییز بسیار پربارش در سراسر ایران» هنوز یک ادعای بیش از حد قطعی است. ممکن است یک استان بارش بالاتر از نرمال بگیرد و استان دیگری نزدیک نرمال یا حتی کمتر از نرمال باقی بماند.

پیش‌بینی زمستان ۱۴۰۵

برای زمستان ۱۴۰۵، عدم قطعیت بیشتر می‌شود. از یک طرف NOAA و WMO تداوم ال نینو را تا زمستان با احتمال بسیار بالا پیش‌بینی می‌کنند؛ از طرف دیگر پیش‌بینی جزئی بارش ایران در فاصله چندماهه هنوز می‌تواند تغییر کند.

بنابراین بهتر است پیش‌بینی زمستان ۱۴۰۵ را به‌صورت سناریویی بخوانیم: زمینه اقلیمی برای تداوم اثر ال نینو وجود دارد، اما مقدار و محل دقیق بارش ایران باید با پیش‌بینی‌های فصلی جدیدتر سازمان هواشناسی در مهر، آبان و آذر به‌روزرسانی شود.

برای دنبال‌کردن خبرها و به‌روزرسانی‌های روز، می‌توانید بخش اخبار و ترند رازگشا را نیز ببینید.

آیا ال نینو باعث سیل در ایران می‌شود؟

ال نینو به‌خودی‌خود علت مستقیم سیل در ایران نیست، اما اگر در یک فصل احتمال بارش‌های سنگین و متمرکز را بالا ببرد، می‌تواند یکی از عوامل افزایش ریسک سیلاب باشد.

سیل زمانی رخ می‌دهد که شدت یا حجم بارندگی از ظرفیت جذب خاک، رودخانه‌ها و شبکه زهکشی بیشتر شود. خشکی طولانی‌مدت نیز همیشه به معنای جذب بهتر باران نیست؛ خاک خشک و فشرده در بعضی مناطق می‌تواند رواناب زیادی تولید کند.

در مرداد ۱۴۰۵، رئیس مرکز ملی اقلیم درباره احتمال رخداد سیلاب‌های گسترده در غرب و جنوب‌غرب، به‌ویژه کرمانشاه، ایلام و خوزستان، هشدار داده بود. این هشدار یک «احتمال فصلی» است، نه پیش‌بینی قطعی یک سیل مشخص در تاریخ و مکان معلوم.

برای تصمیم‌های عملی باید به هشدارهای کوتاه‌مدت سازمان هواشناسی و مدیریت بحران توجه کرد؛ پیش‌بینی فصلی برای برنامه‌ریزی کلی مفید است، اما نمی‌تواند جای هشدار ۲۴ تا ۷۲ ساعته را بگیرد.

کدام مناطق ایران ممکن است بیشتر تحت تأثیر قرار بگیرند؟

بر اساس سیگنال‌های فعلی و اظهارات رسمی، توجه بیشتری به غرب و جنوب‌غرب ایران وجود دارد. استان‌هایی مانند خوزستان، ایلام و کرمانشاه در بعضی سناریوها می‌توانند در معرض بارش‌های قوی‌تر و در نتیجه افزایش خطر سیلاب قرار بگیرند.

این به معنی مصون بودن سایر مناطق نیست. جنوب کشور، دامنه‌های زاگرس، بخش‌هایی از مرکز و حتی نواحی شمالی بسته به مسیر سامانه‌های جوی ممکن است در مقاطع مختلف پاییز و زمستان شرایط متفاوتی تجربه کنند.

در مقابل، فلات مرکزی ایران همچنان با مسئله خشکسالی انباشته و کمبود منابع آب روبه‌رو است. حتی یک فصل پربارش نیز لزوماً کسری چندساله آب زیرزمینی، سدها و منابع سطحی را جبران نمی‌کند.

تفاوت «ال نینو قوی» با «سوپر ال نینو» چیست؟

عبارت سوپر ال نینو در رسانه‌ها زیاد استفاده می‌شود، اما یک طبقه‌بندی رسمی علمی نیست. NOAA و مراکز اقلیمی از دسته‌هایی مانند ضعیف، متوسط، قوی و بسیار قوی استفاده می‌کنند که بر اساس شاخص‌های دمایی منطقه Niño 3.4 تعریف می‌شوند.

بنابراین وقتی در شبکه‌های اجتماعی می‌خوانید «سوپر ال نینو در راه ایران است»، باید با احتیاط برخورد کنید. اصطلاح درست‌تر برای وضعیت فعلی ۲۰۲۶، با توجه به پیش‌بینی NOAA، ال نینوی بسیار قوی است.

از طرف دیگر، حتی یک ال نینوی بسیار قوی هم الزاماً اثر یکسانی در ایران ندارد. شدت ENSO فقط یکی از اجزای معادله است و تعامل آن با سایر الگوهای جوی تعیین می‌کند چه اتفاقی در منطقه ما رخ دهد.

چرا درباره ال نینو ایران خبرهای متناقض می‌بینیم؟

بخشی از تناقض ظاهری به تفاوت «بازه زمانی» و «نوع پیش‌بینی» برمی‌گردد. یک گزارش ممکن است درباره کل پاییز صحبت کند، گزارش دیگر فقط نیمه دوم پاییز را بررسی کند و گزارش سوم به یک استان خاص اشاره داشته باشد.

عامل دوم این است که پیش‌بینی فصلی احتمالاتی است. مثلاً «بارش بیشتر از نرمال محتمل است» با «حتماً بارش بیشتر از نرمال رخ می‌دهد» تفاوت زیادی دارد.

عامل سوم، به‌روزرسانی مدل‌هاست. خروجی مدل‌های فصلی هر ماه تغییر می‌کند و داده‌های جدید اقیانوس و جو وارد محاسبات می‌شوند. به همین دلیل، برای موضوعی مثل ال نینو ایران بهتر است همیشه تاریخ انتشار منبع را بررسی کنید.

آیا ال نینو خشکسالی ایران را تمام می‌کند؟

خیر. حتی اگر پاییز و زمستان ۱۴۰۵ پربارش‌تر از نرمال باشند، این موضوع به معنی پایان فوری خشکسالی نیست.

خشکسالی هیدرولوژیک و کاهش ذخایر آب زیرزمینی حاصل چند سال کم‌بارشی، برداشت زیاد و افزایش دماست. یک یا دو فصل مرطوب می‌تواند بخشی از کمبود را جبران کند، اما برای بازسازی سفره‌های زیرزمینی و مخازن بزرگ به تداوم شرایط مناسب و مدیریت مصرف نیاز است.

این نکته برای تفسیر خبرهای «پاییز پربارش» مهم است؛ افزایش بارش می‌تواند خبر خوبی باشد، ولی نباید به افزایش مصرف آب یا کنار گذاشتن سیاست‌های صرفه‌جویی منجر شود.

جمع‌بندی؛ وضعیت ال نینو ۱۴۰۵ برای ایران چه معنایی دارد؟

پدیده ال نینو در سال ۲۰۲۶ شکل گرفته و در شهریور ۱۴۰۵ در حال تقویت است. NOAA احتمال بسیار بالایی برای تبدیل آن به یک رویداد بسیار قوی در پاییز و زمستان اعلام کرده و WMO نیز تداوم آن تا فوریه ۲۰۲۷ را تقریباً قطعی می‌داند.

برای ایران، این وضعیت می‌تواند احتمال بارش‌های نرمال تا بیش از نرمال را در بعضی مناطق و مخصوصاً بخش‌هایی از پاییز افزایش دهد. در عین حال، هیچ مبنای علمی برای این ادعا وجود ندارد که ال نینو به‌تنهایی تمام ایران را وارد یک پاییز یا زمستان فوق‌العاده پربارش می‌کند.

بهترین برداشت از وضعیت فعلی این است: زمینه اقلیمی نسبت به سال‌های خشک اخیر تغییر کرده، ریسک بارش‌های سنگین و سیلاب در بعضی مناطق جدی‌تر شده، اما پیش‌بینی محلی و قطعی باید بر اساس به‌روزرسانی‌های سازمان هواشناسی و هشدارهای کوتاه‌مدت انجام شود.

منابع اصلی

ال نینو چیست؟+

ال نینو فاز گرم چرخه ENSO است که با گرم شدن غیرعادی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی و تغییر در گردش جو همراه می‌شود. این پدیده می‌تواند الگوهای دما و بارش را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد.

ال نینو چه زمانی به ایران می‌رسد؟+

ال نینو یک سامانه جوی نیست که وارد ایران شود. این پدیده در اقیانوس آرام شکل می‌گیرد و اثرات دورپیوندی آن از طریق تغییر گردش جو می‌تواند در پاییز و زمستان بر آب‌وهوای ایران اثر بگذارد.

آیا پاییز ۱۴۰۵ ایران پربارش می‌شود؟+

برخی پیش‌بینی‌های فصلی و اظهارات مسئولان سازمان هواشناسی احتمال بارش نرمال تا فراتر از نرمال را به‌ویژه در نیمه دوم پاییز افزایش‌یافته می‌دانند، اما پربارش شدن تمام ایران قطعی نیست.

آیا ال نینو باعث سیل در ایران می‌شود؟+

ال نینو به‌تنهایی علت مستقیم سیل نیست، اما می‌تواند احتمال بارش‌های سنگین را در برخی مناطق افزایش دهد. وقوع سیل به شدت بارش، وضعیت خاک، رودخانه‌ها، توپوگرافی و شرایط محلی بستگی دارد.

سوپر ال نینو چیست؟+

سوپر ال نینو اصطلاح رسمی علمی نیست و بیشتر در رسانه‌ها استفاده می‌شود. مراکز اقلیمی از دسته‌هایی مانند ضعیف، متوسط، قوی و بسیار قوی برای توصیف شدت ال نینو استفاده می‌کنند.

تفاوت ال نینو و لانینا چیست؟+

ال نینو فاز گرم ENSO و لانینا فاز سرد آن است. در ال نینو بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی گرم‌تر و در لانینا سردتر از نرمال می‌شود؛ اثرات جهانی آن‌ها نیز معمولاً متفاوت است.